Unia Metropolii Polskich jest jedną z sześciu krajowych organizacji samorządu terytorialnego reprezentowanych w Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego.

UMP powstała 22 X 1990 r. z inicjatywy prezydentów dawnej i aktualnej stolicy Polski - Krakowa i Warszawy - aby realizować partnerstwo stolicy państwa ze stolicami regionów, w celu rozwoju Polski i umocnienia jej pozycji w świecie. Podstawą utworzenia UMP była idea symultanicznej stolicy, sformułowana w maju 1990 r. przez przedstawicieli Warszawy, Krakowa i Gdańska podczas debaty "Stolica Rzeczypospolitej Polskiej w krytycznej dekadzie mijającego wieku".

Od 1993 r. UMP ma formę fundacji. Jej Radę stanowią prezydenci miast członkowskich. Rada wybiera sześcioosobowy Zarząd z prezesem, skarbnikiem i sekretarzem. W UMP współdziałają prezydenci, wiceprezydenci, skarbnicy i dyrektorzy wydziałów w urzędach miejskich oraz radni i eksperci z 12 miast: Białegostoku, Bydgoszczy, Gdańska, Katowic, Krakowa, Lublina, Łodzi, Poznania, Rzeszowa, Szczecina, Warszawy i Wrocławia.

Statutowe cele UMP to:

• wspieranie rozwoju samorządności terytorialnej i gospodarczej,
• tworzenie podstaw kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego,
• promocja inicjatyw i działań związanych z tworzeniem i funkcjonowaniem struktur regionalnych i lokalnych,
• wspólne rozwiązywanie specyficznych problemów wielkich miast,
• współpraca z organami państwa oraz organizacjami ogólnopolskimi, zagranicznymi, międzynarodowymi dla zwiększenia roli metropolii w państwie i integracji europejskiej.
  Od roku 2000 przedstawiciele miast członkowskich rozpoczęli działalność w następujących komisjach problemowych: d/s Systemu Finansów Publicznych, d/s Transportu i Infrastruktury Technicznej, d/s Ochrony Zdrowia i Polityki Społecznej, d/s Rozwoju Regionalnego, Polityki Przestrzennej i Ochrony Środowiska, d/s Ustrojowo-Prawnych, d/s Integracji Europejskiej, d/s Gospodarki i Przekształceń Własnościowych, d/s Edukacji i Kultury. Komisje przygotowują projekty stanowisk Zarządu i Rady UMP w sprawach ważnych dla samorządu metropolii, mają również prawo wydawania opinii. Oprócz prac w komisjach Unia Metropolii Polskich organizuje seminaria, konwersatoria i konsylia dla polityków i ekspertów, prowadzi analizy, wydaje publikacje.Wspólnie ze Związkiem Miast Polskich, Związkiem Gmin Wiejskich RP, Unią Miasteczek Polskich, Związkiem Powiatów Polskich oraz Konwentem Marszałków Województw reprezentuje samorząd wobec rządu w Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Ponadto Unia Metropolii Polskich ma prawo opiniowania projektów ustaw w Sejmie, a jej przedstawiciele mogą uczestniczyć bez prawa głosu w pracach komisji Sejmu i Senatu.

Efekty prac UMP to m.in.:

• popularyzacja pojęcia "metropolii" na określenie aglomeracji wielkomiejskich wzorem europejskim i amerykańskim oraz roli metropolii we współczesnym świecie, z implikacjami dla ustroju państwa;
• analiza ustroju metropolii w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej;
• opracowanie projektów ustroju stolicy państwa oraz metropolii regionalnych;
• opracowanie podstaw Systemu Analiz Samorządowych, w celu poprawy finansów publicznych oraz transportu, oświaty, ochrony zdrowia, kultury i pomocy społecznej;
• opracowanie założeń ustawy o finansach jednostek samorządu terytorialnego;
• przygotowanie projektu ustawy o bezpośrednim wyborze prezydentów miast;
• projekty nowych rozwiązań organizacyjnych dla służby zdrowia, np. zasady, że to fundacja może prowadzić szpital, a nie odwrotnie;
• prace analityczno-projektowe na temat wdrożenia podatku od wartości nieruchomości;
• likwidacja znacznej ilości ustawowych zwolnień z podatku od nieruchomości, co zwiększy dochody dużych miast;
• wprowadzenie do ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego przepisu, że obszar wsparcia musi obejmować duże miasto i powiaty go otaczające;
• przygotowanie projektu podziału Polski na NUTS i wylobbowanie tożsamości jednostek NUTS-2 z województwami;
• wspólny front wielkich miast w staraniach o odzyskanie długu, jaki rząd zaciągnął u samorządów w 2000 r. na podwyżkę płac nauczycieli,
• opracowanie w konsultacjach z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji założeń korekty reformy zasadniczego podziału terytorialnego państwa w metropoliach zakładającej
• konsolidację powiatów na obszarach metropolitalnych w zakresie wykonywania zadań sieciowych i doprowadzenie do uwzględnienia przez Radę Ministrów kwestii metropolii w "Ocenie
• nowego zasadniczego podziału terytorialnego państwa" jako specyficznego zagadnienia reformy.
• W latach 2000-2002 Unia Metropolii Polskich przeprowadziła seminaria informacyjne dla przedstawicieli samorządów Ukrainy, Rosji, Bułgarii i Rumunii. W roku 2002 Unia Metropolii Polskich przystąpiła do Światowego Stowarzyszenia Wielkich Metropolii Metropolis jako członek stowarzyszony.

Unia Metropolii zabiega o optymalny sposób rządzenia metropoliami w Polsce. W tym celu w latach 1997-99 UMP przeprowadziła program badawczo-projektowy "Lex metropolis". Był on finansowany przez Agencję Rozwoju (USAID) rządu amerykańskiego, który docenił to, że problematyka metropolitalna, tak istotna w USA, budzi zainteresowane także w państwie, które się dekomunizuje.

Nowe zadania UMP wynikają z sytuacji zaistniałej po reformie administracyjnej Polski. Z początkiem 1999 roku znikły jednostki administracyjne obejmujące cały obszar metropolitalny. Metropolie zostały rozbite na co najmniej dwa powiaty (w Warszawie jest ich 9 a na Górnym Śląsku kilkanaście). W tej sytuacji UMP tym usilniej powinno proponować rozwiązania legislacyjne umożliwiające integrację zarządzania problemami sieciowymi w obrębie aglomeracji.

Jedną z form realizacji Systemu Analiz Samorządowych na obszarach metropolitalnych jest Mały Atlas Metropolitalny UMP, wykonywany partnersko przez 12 miast. Inny duży projekt UMP, prowadzonym w dialogu z Ministerstwem Infrastruktury ma na celu opracowanie zasad finansowania, projektowania i zarządzania siecią transportową na obszarach metropolitalnych. Obecnie do UMP należą miasta centralne metropolii. Zgodnie z intencją założycieli, obok sekcji miast centralnych metropolii, w UMP ma powstać sekcja druga - władz obszarów metropolitalnych, o upodmiotowienie których Unia usilnie zabiega.